Rize’de Tulum, Horon ve Sözlü Kültürün Yaşayan İzleri

Rize’nin kültürel kimliğinde tulum ezgileri, horon, atma türküler ve imece geleneği önemli bir yer tutar. Bu yazı, kentin sözlü ve müzik temelli mirasını günlük yaşamla ilişkisi içinde ele alıyor.

Rize, doğal çevresi kadar müzik ve sözlü anlatım biçimleriyle de kendine özgü bir kültürel birikime sahiptir. Bu birikimin en görünür unsurları arasında tulum eşliğinde oynanan horon, karşılıklı söylenen atma türküler ve topluluk dayanışmasına dayanan imece geleneği bulunur. Söz konusu gelenekler yalnızca sahne gösterileriyle sınırlı değildir; düğün, bayram, köy buluşması ve çeşitli toplumsal toplantılarda da yaşatılmıştır.Tulum ve horon ilişkisiTulum, Rize’nin geleneksel müzik hayatıyla özdeşleşmiş nefesli çalgılardan biridir. Çalgının sürekli ses üretebilen yapısı, toplu danslarda düzenli ve kesintisiz bir ritim oluşturulmasına yardımcı olur. Horon ise bu ritme uyum sağlayan, çoğunlukla toplu biçimde oynanan hareketli bir halk oyunudur. Oyuncuların sıra ya da halka düzeninde bulunması, el ve kol hareketlerinin ritimle eşleşmesi ve temponun zaman zaman hızlanması horonun dikkat çeken özellikleri arasındadır.Rize’de horonun tek bir biçimi yoktur. Oynanış, ezgi, topluluğun büyüklüğü ve törenin niteliğine göre farklılaşabilir. Bu nedenle horonu yalnızca belirli adımlardan oluşan bir dans olarak değil, müzik, beden hareketi ve topluluk katılımının birleştiği bir kültürel ifade olarak değerlendirmek gerekir. Geleneksel aktarım çoğu zaman usta oyuncuların ve müzisyenlerin gençlere eşlik etmesiyle gerçekleşmiştir.Atma türküler ve sözlü anlatımRize’nin sözlü kültüründe atma türküler önemli bir yere sahiptir. Bu tür söyleyişlerde kişiler, belirli bir ezgi ve ritim çerçevesinde o anda ürettikleri dizelerle birbirlerine karşılık verebilir. Konular günlük yaşam, dostluk, takılma, çalışma, doğa ve toplumsal ilişkiler çevresinde şekillenebilir. Doğaçlamaya dayalı olması, söyleyenden hazır bir metni ezberlemekten çok hızlı düşünme, uyak kurma ve dinleyiciyle bağ kurma becerisi bekler.Atma türküler, Rize’de sözlü belleğin nasıl işlediğini anlamak açısından da değerlidir. Yazılı kayda geçmeyen birçok ifade, aile ve komşuluk çevresinde tekrarlanarak kuşaktan kuşağa aktarılmıştır. Bununla birlikte sözlü kültür ürünleri kişiden kişiye değişebildiği için aynı ezginin veya dörtlüğün farklı söyleyişlerine rastlanabilir. Bu çeşitlilik, geleneğin değişmez bir kalıp yerine canlı bir anlatım alanı olduğunu gösterir.İmece ve topluluk hafızasıRize’de müzik gelenekleri, toplu çalışma ve dayanışma pratiklerinden bağımsız düşünülemez. İmece, bir işin birden fazla kişinin katkısıyla tamamlanmasına dayanan bir yardımlaşma biçimidir. Geçmişte tarımsal çalışmalar, yapı işleri ve köy yaşamının ortak sorumlulukları sırasında görülen bu dayanışma, insanların bir araya gelmesini ve ortak ritimler oluşturmasını kolaylaştırmıştır. Müzik ve oyun, böyle buluşmalarda yalnızca eğlence işlevi görmemiş; ortak kimliği güçlendiren bir iletişim aracı da olmuştur.Günümüzde Rize’nin tulum, horon ve atma türkü geleneği; yerel topluluklar, kültür çalışmaları, eğitim faaliyetleri ve aile içi aktarım yoluyla sürdürülmektedir. Bu mirasın korunması için ezgilerin ve sözlerin kayıt altına alınması kadar, gençlerin geleneksel icra biçimlerini doğrudan deneyimlemesi de önem taşır. Böylece Rize’nin kültürel mirası yalnızca geçmişten kalan bir hatıra olarak değil, değişen yaşam koşullarına uyum sağlayan yaşayan bir değer olarak varlığını koruyabilir.
Etiketler:
horon imece Rize sözlü kültür tulum